Filtry aktywne cz. 2 – ćwiczenia z zestawem ADALM2000
Na podstawie 1. części artykułu (Filtry aktywne cz. 1 – ćwiczenia z zestawem ADALM2000) być może zauważyliście różnice między aktywnymi filtrami dolnoprzepustowymi i górnoprzepustowymi a aktywnymi filtrami pasmowymi (pasmowoprzepustowymi) i pasmowozaporowymi. Co sprawia, że filtry pasmowe i pasmowozaporowe są układami filtrów drugiego rzędu? Filtry takie mają dwa elementy reaktancyjne, które wpływają na charakterystykę częstotliwościową. Dodanie do układu elementów reaktancyjnych, np. kaskadowe połączenie dwóch filtrów pierwszego rzędu, podwaja szybkość spadku wzmocnienia do –40 dB/dekadę.
Filtry aktywne drugiego rzędu
Filtry drugiego rzędu stanowią kolejny ważny typ konstrukcji filtrów aktywnych, ponieważ – podobnie jak aktywne filtry RC pierwszego rzędu – są stosowane jako elementy składowe do projektowania filtrów wyższego rzędu. Filtry drugiego rzędu nazywane są również filtrami VCVS (Voltage-Controlled Voltage Source), ponieważ wzmacniacz operacyjny pełni w nich funkcję źródła napięciowego sterowanego napięciem.
Układy tego typu występują w różnych konfiguracjach. Są to m.in. filtry Butterwortha, Czebyszewa, Bessela i Sallen-Key’a. Filtr Sallen-Key’a stanowi ze względu na swoją prostotę jedną z najpopularniejszych konstrukcji filtrów drugiego rzędu. Do strojenia częstotliwości wymaga jedynie czterech pasywnych elementów RC oraz jednego wzmacniacza operacyjnego odpowiedzialnego za regulację wzmocnienia.
Filtr dolnoprzepustowy drugiego rzędu typu Sallen-Key

Rysunek 1. Filtr dolnoprzepustowy drugiego rzędu typu Sallen-Key
Na rysunku 1 przedstawiono filtr dolnoprzepustowy drugiego rzędu w podstawowej konfiguracji Sallen-Key’a. Składa się on z dwóch sieci RC, które nadają mu charakterystykę częstotliwościową. Sieci R1-C1 i R2-C2 określają częstotliwość odcięcia filtru, którą można obliczyć za pomocą równania:
Wzmocnienie wzmacniacza oznaczone jako A odnosi się do wzmacniacza nieodwracającego. Stosujemy zatem wzór, z którego korzystaliśmy w części 1:
Kolejnym parametrem, który omówiliśmy wcześniej, jest dobroć (Q). Podobnie jak w przypadku filtrów pasmowoprzepustowych i pasmowozaporowych, które są układami drugiego rzędu, dobroć topologii Sallen-Key’a można obliczyć za pomocą następującego równania:
Liczbowo wyrażoną dobroć Q można również powiązać z tłumieniem układu. Zależność między tłumieniem a parametrem Q można podsumować za pomocą następujących warunków:
- Gdy Q > 1/2, filtr jest niedotłumiony (underdamped). Filtry, w których dobroć Q tylko nieznacznie przekracza 1/2, mogą wystąpić pojedyncze lub podwójne oscylacje. Przykładem jest aktywny filtr dolnoprzepustowy przedstawiony na rysunku 1, dla którego Q = 1.
- Gdy Q < 1/2, filtr jest nadkrytycznie tłumiony (overdamped). Charakterystyka częstotliwościowa takich filtrów nie wykazuje przeregulowania (overshoot) i jest płaska w szerokim zakresie.
- Gdy Q = 1/2, filtr jest krytycznie tłumiony (critically damped). Charakterystyka zbliża się do stanu ustalonego bez występowania przeregulowania.
Zależność między parametrami Q i A ma kluczowe znaczenie dla konfiguracji Sallen-Key’a, ale stanowi również jej ograniczenie. Dobroć Q musi być większa niż 1/2, ponieważ A musi być większe niż 1.
Konfiguracja sprzętowa
Zbuduj układ na płytce prototypowej według rysunku 2. Użyj dodatniego i ujemnego źródła zasilania z modułu ADALM2000.

Rysunek 2. Połączenia dolnoprzepustowego filtru drugiego rzędu typu Sallen-Key na płytce prototypowej
Procedura
Ustaw kanał 1 jako kanał odniesienia. Ustaw amplitudę na 200 mV, offset na 0 V. W parametrach wyświetlania ustaw zakres amplitudy od –20 dB do +15 dB oraz zakres fazy od –270° do +90°. Ustaw liczbę próbek na 100. Włącz zasilacze i przeprowadź przemiatanie częstotliwości w zakresie od 100 Hz do 500 kHz. Porównaj swoje wyniki z rysunkiem 3.

Rysunek 3. Charakterystyka częstotliwościowa filtru dolnoprzepustowego drugiego rzędu typu Sallen-Key
Filtr górnoprzepustowy drugiego rzędu typu Sallen-Key
Rozważmy teraz konfigurację filtru górnoprzepustowego typu Sallen-Key przedstawioną na rysunku 4.

Rysunek 4. Filtr górnoprzepustowy drugiego rzędu typu Sallen-Key
Konfiguracja ta jest podobna do konfiguracji filtru dolnoprzepustowego, z tą różnicą, że pozycje rezystorów i kondensatorów są zamienione. Filtry Sallen-Key’a drugiego rzędu nazywane są również filtrami z dodatnim sprzężeniem zwrotnym, ponieważ sygnał wyjściowy jest podawany z powrotem na wejście nieodwracające (dodatnie) wzmacniacza operacyjnego.
Konfiguracja sprzętowa
Zbuduj układ na płytce prototypowej przedstawiony na rysunku 5. Wykorzystaj dodatnie i ujemne napięcie zasilające z modułu ADALM2000.

Rysunek 5. Połączenia filtru górnoprzepustowego drugiego rzędu typu Sallen-Key na płytce prototypowej
Procedura
Ustaw kanał 1 jako kanał odniesienia. Ustaw amplitudę na 200 mV, offset na 0 V. W parametrach wyświetlania ustaw zakres amplitudy od –35 dB do +15 dB, a zakres fazy od –90° do +180°. Ustaw liczbę próbek na 100. Włącz zasilacze napięcia dodatniego i ujemnego. Przeprowadź przemiatanie częstotliwości w zakresie od 7,5 kHz do 1 MHz. Przeanalizuj wyniki pomiarów przedstawione na rysunku 6.

Rysunek 6. Charakterystyka częstotliwościowa filtru górnoprzepustowego drugiego rzędu typu Sallen-Key
Filtr pasmowoprzepustowy typu Sallen-Key
Konfiguracja pasmowoprzepustowego filtru w konfiguracji Sallen-Key’a ma poważne ograniczenie. Dobroć Q determinuje wzmocnienie filtru, co oznacza, że nie można jej ustawić niezależnie, tak jak ma to miejsce w przypadku filtrów dolnoprzepustowych lub górnoprzepustowych. Wzmocnienie napięciowe można obliczyć na podstawie równania 4.

Na rysunku 7 przedstawiono konfigurację filtru pasmowego drugiego rzędu typu Sallen-Key.

Rysunek 7. Filtr pasmowoprzepustowy drugiego rzędu typu Sallen-Key
Konfiguracja sprzętowa
Zbuduj układ na płytce prototypowej przedstawiony na rysunku 8. Wykorzystaj dodatnie i ujemne napięcie zasilające z modułu ADALM2000.

Rysunek 8. Połączenia filtru pasmowoprzepustowego drugiego rzędu typu Sallen-Key na płytce prototypowej
Procedura
Ustaw kanał 1 jako kanał odniesienia. Ustaw amplitudę na 200 mV, a offset na 0 V. W parametrach wyświetlania ustaw zakres amplitudy od –35 dB do +5 dB, a zakres fazy od –180° do +180°. Ustaw liczbę próbek na 100. Włącz zasilacze i przeprowadź przemiatanie częstotliwości w zakresie od 7,5 kHz do 1 MHz. Wynik pomiaru pokazana na rysunku 9.

Rysunek 9. Charakterystyka częstotliwościowa filtru pasmowoprzepustowego drugiego rzędu typu Sallen-Key
Możliwe jest również zaprojektowanie selektywnego filtru wycinającego (notch) typu Sallen-Key. Wykazuje on jednak niepożądane właściwości. Częstotliwość rezonansowa, czyli częstotliwość wycinania, nie może być łatwo regulowana ze względu na wzajemne oddziaływanie elementów. Dlatego nie została ona uwzględniona w niniejszym ćwiczeniu laboratoryjnym. Można natomiast spróbować zasymulować filtr wycinający typu Sallen-Key w programie LTspice.
Inne konfiguracje filtrów
Filtry zmiennych stanu (SVF – State Variable Filter)
Konfiguracja filtru typu zmiennych stanu zapewnia najdokładniejsze realizowanie funkcji filtrującej, kosztem znacznie większej liczby elementów. Wszystkie trzy główne parametry (wzmocnienie, Q i fr) można regulować niezależnie, a sygnały wyjściowe filtrów typu dolnoprzepustowego, górnoprzepustowego i pasmowoprzepustowego są dostępne jednocześnie. Za pomocą filtru SVF można również skonfigurować filtr wycinający (notch) i filtr tzw. wszechprzepustowy. Dzięki dodanej sekcji wzmacniacza sumującej sekcje dolnoprzepustową i górnoprzepustową można również uzyskać funkcję filtru selektywnego. Filtr wszechprzepustowy (all-pass) można również zbudować w konfiguracji z czterema wzmacniaczami. Polega to na odjęciu sygnału wyjściowego filtru pasmowego od sygnału wejściowego. Na rysunku 10 przedstawiono konfigurację filtru SVF, która zapewnia na wyjściu charakterystykę dolnoprzepustową, górnoprzepustową oraz pasmowoprzepustową.

Rysunek 10. Filtr zmiennych stanu
Dostrajanie częstotliwości rezonansowej filtru SVF odbywa się poprzez zmianę wartości R4 i R5. Wprawdzie nie trzeba dostrajać obu elementów, zaleca się zmianę ich wartości w szerokim zakresie. Utrzymując stałą wartość R1, regulacja R7 ustawia wzmocnienie filtru dolnoprzepustowego, a regulacja R2 ustawia wzmocnienie filtru górnoprzepustowego. Wzmocnienie filtru pasmowoprzepustowego i dobroć Q są ustalane przez stosunek rezystancji R3 do R7. Należy zauważyć, że sygnały wyjściowe filtrów dolnoprzepustowego i górnoprzepustowego są odwrócone fazowo, natomiast sygnał wyjściowy filtru pasmowoprzepustowego zachowuje fazę.
Konfiguracja sprzętowa
Zbuduj obwód na płytce prototypowej przedstawiony na rysunku 11.

Rysunek 11. Połączenia filtru zmiennych stanu na płytce prototypowej
Procedura
Podłącz kanał 2 do wyjścia filtru dolnoprzepustowego. Ustaw kanał 1 jako odniesienie. Ustaw amplitudę na 200 mV, offset na 0 V. W parametrach wyświetlania ustaw zakres amplitudy od –40 dB do +30 dB, a zakres fazy od –45° do +180°. Ustaw liczbę próbek na 100. Włącz zasilacze i przeprowadź przemiatanie częstotliwości w zakresie od 100 Hz do 250 kHz. Wyniki przedstawiono na rysunku 12.

Rysunek 12. Charakterystyka częstotliwościowa filtru dolnoprzepustowego zmiennych stanu
Spróbuj teraz dołączyć kanał 2 do wyjścia filtru pasmowoprzepustowego lub dolnoprzepustowego i przeprowadź przemiatanie.
Filtr Tow-Thomasa
Innym przykładem filtru aktywnego drugiego rzędu jest filtr Tow-Thomasa, nazywany czasem filtrem biquad. Na rysunku 13 przedstawiono przykład takiego filtru.

Rysunek 13. Schemat filtru Tow-Thomasa
Filtr Tow-Thomasa jest strojony podobnie jak filtr zmiennej stanu (KHN). Dostosuj R3 tak, aby zmienić dobroć Q, rezystor R4 wpływa na częstotliwość rezonansową, a rezystorem R1 ustawia się wzmocnienie. Aby zminimalizować wpływ wzajemnego oddziaływania wartości elementów, należy najpierw wyregulować częstotliwość rezonansową, następnie dobroć Q, a na końcu wzmocnienie. Szerokość pasma filtru Tow-Thomasa jest określona równaniem 5.

Po bliższym przyjrzeniu się filtrowi Tow-Thomasa okazuje się, że konfiguracja ta stanowi niewielką modyfikację filtru zmiennych stanu. Nie ma on oddzielnego wyjścia górnoprzepustowego, ale generuje dwa wyjścia dolnoprzepustowe – jedno w fazie, a drugie przesunięte w fazie. Jest też wyjście pasmowoprzepustowe, które odwraca fazę. Połączenia poszczególnych wyjść pokazano na rysunku 13. Jednak dodanie czwartego wzmacniacza do obecnej konfiguracji filtru pozwala na uzyskanie filtrów górnoprzepustowych, selektywnych lub pasmowoprzepustowych. Filtr przepustowy wprowadza przesunięcie fazowe, pozostawiając amplitudę sygnału niezmienioną. Charakteryzuje się on wzmocnieniem jednostkowym dla wszystkich częstotliwości.
Konfiguracja sprzętowa
Zbuduj układ na płytce prototypowej przedstawiony na rysunku 14. Ustaw napięcie zasilania dodatniego na +5 V, a ujemnego na –5 V.

Rysunek 14. Połączenia filtru Tow-Thomasa na płytce prototypowej
Procedura
Ustaw logarytmiczne przemiatanie częstotliwości, z kanałem 1. jako odniesienie, amplitudę na 200 mV , offset 0 V oraz liczbę próbek równą 75. Ustaw parametry wyświetlania od –60 dB do +30 dB oraz zakres fazy od –30° do +210°. Włącz zasilacze i przeprowadź pojedyncze przemiatanie częstotliwości w zakresie od 100 Hz do 500 kHz. Porównaj wyniki z rysunkiem 15.

Rysunek 15. Charakterystyka częstotliwościowa filtru Tow-Thomasa
Filtr selektywny (notch) typu Twin-T (podwójne T)
Schemat pokazany na rysunku 16 to selektywny filtr wycinający typu Twin-T. Jest on stosowany jako uniwersalny układ wycinający (wąskopasmowy filtr zaporowy). Należy pamiętać, że filtr wycinający pasmo tłumi i blokuje częstotliwości między dolną a górną częstotliwością odcięcia.

Rysunek 16. Filtr selektywny (wycinający) typu Twin-T
Schemat filtru wycinającego typu Twin-T składa się z dwóch sieci w kształcie litery T: sieci T typu RCR oraz sieci T typu CRC. Rezystory R1 i R2 wraz z kondensatorem C3 tworzą sieć T typu RCR, natomiast kondensatory C1 i C2 wraz z rezystorem R3 tworzą sieć T typu CRC. Konfiguracje tych sieci są opisane równaniami 6 i 7.

Należy zwrócić uwagę na wartości R i C. Określają one środkową częstotliwość fo wycinaną przez filtr zgodnie z równaniem 8.

W wersji pasywnej filtr wycinający typu Twin-T ma stałą dobroć Q wynoszącą 0,25. Problem ten można rozwiązać poprzez wprowadzenie dodatniego sprzężenia zwrotnego do węzła odniesienia. Realizuje się to tworząc dzielnik napięciowy z rezystorów R4 i R5 na wyjściu filtru i dołączenie go do wzmacniacza napięciowego. Następnie sygnał wyjściowy wzmacniacza napięciowego jest podawany z powrotem do punktu połączenia rezystora R3 i kondensatora C3.
Sprzężenie zwrotne zapewniają rezystory R4 i R5 określające dobroć Q filtru, a także głębokość tłumienia w paśmie zaporowym (notch). Dobroć filtru definiuje równanie 9.

Aby uzyskać maksymalną głębokość tłumienia, należy usunąć rezystory R4 i R5 wraz z dołączonym do nich wzmacniaczem operacyjnym, a elementy R3 i C3 dołączyć bezpośrednio do wyjścia.
Konfiguracja sprzętowa
Zbuduj na płytce prototypowej układ przedstawiony na rysunku 17. Użyj obu zasilaczy modułu ADALM2000 dla napięcia dodatniego i ujemnego. Rezystory R4 i R5 zastąpiono na rysunku 18 potencjometrem, co pozwala na dokładniejszą kontrolę nad dobrocią Q układu.

Rysunek 17. Połączenia filtru wycinającego typu Twin-T na płytce prototypowej

Rysunek 18. Połączenia filtru wycinającego typu Twin-T z potencjometrem na płytce prototypowej
Procedura
Ustaw przemiatanie logarytmiczne z kanałem 1 jako odniesieniem, amplitudę na 200 mV, offset 0 V. Ustaw liczbę próbek na 100, a parametry wyświetlania od –25 dB do +5 dB oraz zakres fazy od –140° do +80°. Włącz zasilacze +5 V i –5 V i przeprowadź przemiatanie w zakresie od 30 kHz do 300 kHz. Porównaj wyniki z rysunkiem 19.

Rysunek 19. Charakterystyka częstotliwościowa filtru wycinającego typu Twin-T
Charakterystyka częstotliwościowa układu powinna być zbliżona do wyniku symulacji.
Pytanie
Biorąc pod uwagę układ przedstawiony na rysunku 1, zmień wzmocnienie wzmacniacza modyfikując wartości R3 i R4. Jakie zmiany zaobserwujesz w charakterystyce częstotliwościowej?
Odpowiedzi znajdziesz na blogu StudentZone.
Autorzy: Antoniu Miclaus i Doug Mercer
Opracowanie: Jarosław Doliński


Filtry aktywne cz. 1 – ćwiczenia z zestawem ADALM2000
Eksperymenty z filtrami polifazowymi
Strojony wzmacniacz rezonansowy 




![https://www.youtube.com/watch?v=xeqdqGuy-Aw Michał Mitas, kierownik laboratorium Badań Urządzeń Radiowych w katowickim instytucie Łukasiewicz - AI, opowiada o badaniach urządzeń z interfejsem komunikacji bezprzewodowej, jak Wi-Fi, Bluetooth, LTE czy 5G, przeprowadzanych w komorze bezodbiciowej. Zapraszamy do obejrzenia filmu! [materiał redakcyjny]](https://mikrokontroler.pl/wp-content/uploads/2026/10/00.png)

![https://www.youtube.com/watch?v=QSnLO-KmBMY O wybranych projektach realizowanych w Laboratorium Zakładu Układów Mikrofalowych – ISE PW opowiadają: mgr inż. Michał Kalisiak, dr hab. inż. Arkadiusz Lewandowski, mgr inż. Andžej Šerlat oraz dr hab. inż. Krzysztof Czuba. Zapraszamy na firm [materiał redakcyjny]](https://mikrokontroler.pl/wp-content/uploads/2026/09/WEiTI-PW-czolowka.png)

