Europa chce do 2030 roku uniezależnić się od importu surowców krytycznych. Polska może być tu ważnym graczem

Recykling surowców krytycznych przestaje być wyłącznie elementem ekologii, a staje się jednym z filarów bezpieczeństwa gospodarczego Europy. Pierwiastki te, wykorzystywane m.in. w energetyce, motoryzacji czy biomedycynie, pochodzą dziś głównie z importu z państw trzecich. Unia Europejska chce, by do 2030 roku przynajmniej jedna czwarta zapotrzebowania na surowce krytyczne pochodziła z recyklingu. Eksperci Deloitte’a wskazują, że Polska może odegrać w tym procesie kluczową rolę.

Źródło: Newseria

Europa buduje swoją niezależność surowcową

– Do tej pory przez wiele lat bazowaliśmy na imporcie surowców krytycznych, czy to z Chin, czy z innych rynków zagranicznych, natomiast teraz Europa coraz bardziej dostrzega potrzebę wydobywania surowców krytycznych już nie z głębi ziemi, tylko z tego, co mamy zgromadzone w odpadach. Jesteśmy teraz na etapie przejścia od strategii do implementacji na skalę przemysłową. Budujemy już ramy prawne, inwestujemy też w technologie i budujemy pierwsze łańcuchy odzysku, które są zamknięte w ramach Europy – mówi agencji Newseria Joanna Leoniewska-Gogola, liderka zespołu Circular Economy, dyrektorka w zespole Sustainability w Deloitte.

Surowce krytyczne zgromadzone w odpadach

Jak wynika z danych Komisji Europejskiej i Eurostatu, w 2024 roku 95 proc. importu metali ziem rzadkich pochodziło z Chin, Malezji i Rosji. To grupa 17 pierwiastków wykorzystywanych m.in. w telefonach komórkowych, komputerach i technologiach medycznych. Dostawy magnezu – jednego z surowców krytycznych – były w niemal w całości uzależnione od Chin. Pierwiastek ten znajduje zastosowanie m.in. przemyśle motoryzacyjnym, lotniczym, elektronicznym i biomedycznym. Równie duże uzależnienie dotyczyło galu, który w 73% importowany był z Państwa Środka. Na kolejnych miejscach znalazły się Kanada (13%) i Rosja (11%. Gal wykorzystywany jest m.in. w smartfonach, satelitach, systemach radarowych, diodach LED i ogniwach fotowoltaicznych.

Zużyte lub uszkodzone płytki PCB przeznaczone do recyklingu | źródło: SEM Electronics, fot. Agnieszka Kubasik

– Recykling jest bardzo ważnym elementem w bezpieczeństwie surowcowym. Dlatego nie mówimy już o nim tylko w kontekście ekologii, ale i stabilności gospodarczej i przemysłowej. Im bardziej jesteśmy w stanie odzyskiwać surowce z odpadów, tym bardziej uniezależniamy się, czy to od importu surowców, czy to od napięć geopolitycznych. Skracamy również łańcuchy dostaw i wartości, w związku z czym bardzo mocno wpływamy nie tylko na ekologię, ale również ekonomię i politykę. Można powiedzieć, że recykling staje się powoli elementem infrastruktury krytycznej, podobnie jak ma to miejsce w energetyce czy logistyce – uważa Joanna Leoniewska-Gogola.

Zapewnienie pierwiastków dla unijnego przemysłu

W maju 2024 roku wszedł w życie europejski akt w sprawie surowców krytycznych (Critical Raw Materials Act – CRMA), którego celem jest zagwarantowanie stabilnych, bezpiecznych i zrównoważonych pierwiastków tego typu dla unijnego przemysłu. Zgodnie z rozporządzeniem, do 2030 roku import z jednego państwa trzeciego nie może przekraczać 65%. Co najmniej 10% rocznego unijnego zużycia surowców ma być wydobywane w UE, 40% przetwarzane, a 25% ma pochodzić z recyklingu. Akt zakłada, że kraje unijne mają podjąć działania, które usprawnią zbiórkę odpadów bogatych w surowce krytyczne i zapewnią ich recykling na wtórne surowce krytyczne.

– Największe znaczenie mają teraz surowce krytyczne, które są niezbędne do budowania naszej transformacji cyfrowej i energetycznej. Na to Europa teraz stawia bardzo duży nacisk. Mówimy tu przede wszystkim o licie, kobalcie, niklu czy manganie, które mamy dostępne chociażby w różnych akumulatorach. Mówimy również o miedzi, srebrze i aluminium, które są dostępne w elektroodpadach, a właściwie w elektronice. Mówimy także o metalach ziem rzadkich, które są dostępne już teraz chociażby w sprzęcie IT, silnikach czy turbinach wiatrowych – wymienia dyrektorka w zespole Sustainability w Deloitte. – Mamy więc dostęp do tych surowców, natomiast kluczowe jest to, żeby je pozyskać i później odzyskać.

Zużyte kable przeznaczone do recyklingu | źródło: SEM Electronics, fot. Agnieszka Kubasik

Ważnym elementem wdrażania rozporządzenia CRMA są projekty strategiczne, które mają zwiększyć krajowe zdolności w zakresie surowców krytycznych. W pierwszej turze naboru Komisja Europejska zatwierdziła ich 47, z 13 państw członkowskich – Belgii, Francji, Włoch, Niemiec, Hiszpanii, Estonii, Czech, Grecji, Szwecji, Finlandii, Portugalii, Rumunii i Polski. Dziesięć projektów dotyczy obszaru recyklingu surowców.

Polska w łańcuchu odzysku surowców krytycznych

– Polska ma bardzo duży potencjał do tego, żeby uczestniczyć w łańcuchu odzysku surowców krytycznych. Z jednej strony mamy doświadczenie w dużym przemyśle, więc to już nas stawia na dosyć dobrej pozycji. Z drugiej strony mamy coraz większe kompetencje w odzyskiwaniu surowców, bo mamy sporo coraz bardziej nowoczesnych instalacji do recyklingu elektroodpadów czy baterii – mówi Joanna Leoniewska-Gogola.

W Polsce status projektu strategicznego do tej pory uzyskały dwa projekty. Jednym z nich jest Zakład Rafinacji Pierwiastków Ziem Rzadkich w Puławach, który w wyniku przetwarzania będzie produkował m.in. tlenki neodymu, prazeodymu, lantanu i ceru. To pierwiastki wykorzystywane w kluczowych gałęziach przemysłu, takich jak energia odnawialna i pojazdy elektryczne. Drugi projekt to zakład recyklingu baterii Polvolt w Zawierciu realizowany przez Elemental Battery Metals. Koncentruje się na recyklingu i odzysku metali strategicznych z baterii litowo-jonowych oraz katalizatorów. W grę wchodzą nikiel, miedź, kobalt, lit, platynowce i mangan.

– Jesteśmy też producentem baterii i różnych komponentów, chociażby do samochodów elektrycznych, w związku z czym jesteśmy naturalnym partnerem w całym łańcuchu. Mówi się też o tym, że Polska mogłaby się stać hubem odzysku dla Europy Środkowo-Wschodniej. Patrząc na cały system, mam nadzieję, że recykling odpadów i surowców stanie się jednym z filarów nowoczesnej gospodarki w Polsce – podkreśla ekspertka Deloitte’a.

Dostosowywanie przepisów do wymogów aktu o surowcach krytycznych

W Polsce trwają prace legislacyjne nad projektem ustawy, który przewiduje m.in. utworzenie pojedynczego punktu kontaktowego dla projektów strategicznych, prowadzenie ich rejestru, wdrożenie krajowego programu poszukiwań surowców krytycznych oraz systemu monitorowania ryzyk w łańcuchach dostaw. W Polsce obecnie głównie wydobywanymi surowcami krytycznymi są miedź, węgiel koksowy oraz hel.

Na jej mocy minimum raz na pięć lat ma też być aktualizowana Polityka Surowcowa Państwa.

Przejście od strategii i badań do skali przemysłowej

– Największym wyzwaniem w obszarze recyklingu w następnych latach jest przejście od strategii i badań laboratoryjnych po efekt skali przemysłowej. Żeby ten efekt skali uzyskać, potrzebujemy kilku elementów. Po pierwsze, dobrego ekoprojektowania produktów, żeby produkty, które zawierają surowce krytyczne, były projektowane w sposób umożliwiający ich łatwą rozbiórkę i odzysk – uważa Joanna Leoniewska-Gogola. – Z drugiej strony musimy mieć dobre systemy zbiórki, żeby te surowce nie zalegały nam w szufladach jak stare telefony i laptopy, tylko żeby trafiały do systemu. Chodzi o to, żebyśmy uzyskiwali te surowce w takiej jakości jak surowce pierwotne i żeby recykling był konkurencyjny ekonomicznie. Z tym niestety mamy teraz problem, o to się rozbijamy, że recykling jest zbyt drogi.

Zdaniem ekspertów najbliższe lata zdecydują o tym, czy Europa zbuduje realną niezależność surowcową. W praktyce oznacza to nie tylko większe bezpieczeństwo dostaw dla przemysłu, ale także stabilniejsze ceny technologii, od których zależy transformacja energetyczna i cyfrowa – od samochodów elektrycznych po elektronikę użytkową.

Źródło: Newseria