Coraz więcej pieniędzy na badania i rozwój bez efektów dla gospodarki

W ciągu ostatniej dekady publiczne nakłady na badania i rozwój (B+R) w Polsce wzrosły z ok. 43 do 113 EUR na mieszkańca. Wciąż jednak pozostają ponad dwukrotnie niższe niż średnia UE, a ich przełożenie na poziom innowacyjności i wzrost PKB jest ograniczony. Oznacza to, że sam wzrost wydatków nie wystarcza, by osiągnąć realne korzyści dla gospodarki.

Jak sprawić, by innowacje zaczęły zarabiać?

W odpowiedzi na te wyzwania Sieć Badawcza Łukasiewicz włącza się w debatę o przyszłości innowacji, proponując konkretne kierunki działań – od scenariuszy rozwoju, przez rekomendacje dla polityk publicznych, po nowe narzędzia analityczne do oceny skuteczności wdrażanych rozwiązań. Tematy te były przedmiotem drugiego śniadania eksperckiego, które odbyło się 30 czerwca w Warszawie z udziałem ekspertów Sieci Badawczej Łukasiewicz i zaproszonych gości: ekonomistów, przedstawicieli sektora publicznego i prywatnego, organizacji pozarządowych i dziennikarzy.

Śniadanie eksperckie | źródło: Łukasiewicz – ITECH [grafikę w tle, na ścianie kawiarni, ilustrującą wiersz Juliana Tuwima „Idzie Grześ przez wieś” można z przymróżeniem oka traktować jako nawiązanie do omawianej podczas spotkania sytuacji, w której środki na B+R są tracone, bo nie przekładają się w realny sposób na wdrożenia przemysłowe – przypis redakcji]

3% PKB na B+R może w dłuższej perspektywie podnieść produkt krajowy brutto nawet o 17%

Punktem wyjścia do dyskusji były dwa raporty z badań. Pierwszy, przygotowany przez zespół ekspertów Centrum Łukasiewicz pod kierunkiem dr. Janusza Jabłonowskiego, analizuje wpływ nakładów na B+R na rozwój gospodarczy. Wskazuje na kluczowe zmiany systemowe niezbędne do tego, aby innowacje przekładały się na realną wartość. Drugie opracowanie, przygotowane przez ekspertów Łukasiewicz – ITECH Instytut Innowacji i Technologii, prezentuje nowy model ewaluacji polityki innowacyjnej, którego celem jest stworzenie zintegrowanego, opartego na danych podejścia do oceny efektywności publicznego finansowania innowacji.

Zwiększenie nakładów na B+R to za mało. Co dalej?

Polska nie potrzebuje samego wzrostu wydatków na badania i rozwój (B+R). Potrzebny jest system innowacji z udziałem firm, uczelni i organizacji badawczych, który skutecznie przekłada badania na wdrożenia, własność intelektualną i wzrost produktywności – wynika z analiz przeprowadzonych przez zespół ekspertów Centrum Łukasiewicz pod kierunkiem dr. Janusza Jabłonowskiego.

Śniadanie eksperckie | źródło: Łukasiewicz – ITECH

Przedstawione analizy wskazują, że zwiększenie wydatków na B+R do poziomu 3 proc. PKB mogłoby w perspektywie dekady podnieść produkt krajowy brutto o blisko 12%, a w dłuższej perspektywie nawet o 17% względem stanu na dziś.

Jednak zwiększenie nakładów na B+R nie powinno być celem samym w sobie, tylko instrumentem głębszej zmiany modelu rozwoju. Główną rolę musi odegrać sektor przedsiębiorstw, wspierany przez stabilną politykę publiczną i skuteczną komercjalizację technologii.

Wydatki na obronność zwiększą poziom innowacji

Jak podkreśla ekonomista i prezes Centrum Łukasiewicz dr Hubert Cichocki, o sukcesie decyduje dziś zdolność gospodarki do przekształcania nakładów w wiedzę, wiedzy w innowacje, a innowacji w trwałe przewagi konkurencyjne. Wśród obszarów o największym potencjale jest zdaniem prezesa Łukasiewicza sektor obronny, gdzie intensywna współpraca państwa i przemysłu sprzyja szybkiemu wdrażaniu nowych technologii. To przykład obszaru, w którym potężne wydatki polskiego podatnika na obronność mogą wprost służyć podniesieniu poziomu innowacyjności polskiej gospodarki.

– Dlatego w Łukasiewiczu znacząco zmieniliśmy portfel projektów. Dziś ok. 67% naszych działań ma wymiar obronny lub dual-use – podkreślił dr Hubert Cichocki.

Śniadanie eksperckie | źródło: Łukasiewicz – ITECH

Doświadczenia międzynarodowe analizowane w raporcie przygotowanym przez ekspertów Łukasiewicza pokazują, że skuteczne systemy innowacji opierają się na trzech wspólnych filarach:

• silnej roli sektora przedsiębiorstw,
• wysokim poziomie umiędzynarodowienia,
• stabilnej, długookresowej polityce publicznej nastawionej na komercjalizację i skalowanie technologii.

– W B+R największym ryzykiem nie jest długi horyzont efektów, lecz brak cierpliwości. Jeśli przerwiemy budowę zasobu wiedzy zbyt wcześnie, nie zobaczymy wzrostu produktywności, na który już zaczęliśmy pracować – zauważa dr Janusz Jabłonowski, główny ekonomista Centrum Łukasiewicz.

Dostosowanie narzędzi do struktury gospodarki

Eksperci dodają, że nie istnieje jeden uniwersalny model rozwoju. Kluczowe dla reformy innowacji jest dostosowanie narzędzi do struktury gospodarki i etapu jej rozwoju.

– Przejście do gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach nie jest dziś wyborem, jest koniecznością, od której zależeć będzie dalsza konwergencja, odporność i trwała konkurencyjność naszej gospodarki – podkreśla prezes Hubert Cichocki.

Jak efektywnie mierzyć skuteczność wydatków publicznych na B+R?

Uczestnicy spotkania zastanawiali się również nad tym w jaki sposób mierzyć efektywność wydatkowania środków publicznych na B+R, tak by poznać realny wpływ na rozwój gospodarczy. Odpowiedź na to pytanie może przynieść nowy model analityczny zaprezentowany podczas spotkania przez dr. Kamila Bromskiego, współautora najnowszego policy paper Łukasiewicz – ITECH pt. „Od administrowania funduszami do wspierania rozwoju. Kompas komercjalizacji jako narzędzie do oceny wektorowej systemu finansowania publicznego innowacji”, przygotowanego wspólnie z dr. inż. Dawidem Romkiem oraz Jakubem Poziemskim.

Śniadanie eksperckie | źródło: Łukasiewicz – ITECH

Mimo systematycznego wzrostu nakładów na innowacyjność, Polska wciąż pozostaje w tyle za większością krajów UE – według najnowszej edycji European Innovation Scoreboard zajmujemy 23. miejsce wśród państw członkowskich, osiągając poziom 65,9% średniej unijnej.

W praktyce oznacza to utrzymujący się paradoks: rosnące inwestycje nie przekładają się wprost na wzrost konkurencyjności gospodarki.

Inwestycje w infrastrukturę nie gwarantują powstawania wartości rynkowej

Jednym z kluczowych źródeł tego zjawiska jest struktura dotychczasowych wydatków, które koncentrowały się głównie na rozwoju infrastruktury badawczej, linii produkcyjnych, czy budowaniu kompetencji. Choć działania te stanowią niezbędny fundament systemu innowacji, same w sobie nie gwarantują powstawania wartości rynkowej.

– Coraz wyraźniej widać potrzebę przesunięcia ciężaru wsparcia w stronę skalowania technologii i realnej komercjalizacji wyników badań, zgodnie z podejściem, które traktuje innowacyjność jako narzędzie wzrostu gospodarczego, a nie wyłącznie obszar absorpcji środków publicznych – mówił dr Kamil Bromski, Centrum Analiz i Rozwoju Technologii, Łukasiewicz – ITECH.

Śniadanie eksperckie | źródło: Łukasiewicz – ITECH

W tym miejscu pojawia się kluczowy problem związany z oceną efektów finansowania innowacji. Obecny system ewaluacji programów B+R opiera się głównie na prostych wskaźnikach, takich jak poziom wydatków, liczba zrealizowanych projektów, czy zarejestrowanych patentów co nie oddaje ich rzeczywistego wpływu na gospodarkę. W praktyce brakuje narzędzi, które pozwalałyby rzetelnie ocenić, czy wsparcie publiczne przekłada się na wzrost przychodów przedsiębiorstw, ich produktywność oraz trwałą wartość rynkową.

Kompas komercjalizacji proponowany przez Łukasiewicz – ITECH

Pozwoli wypełnić tę lukę i pomoże ocenić efektywności poszczególnych instrumentów finansowania. Zidentyfikuje programy, które faktycznie generują najwyższą wartość gospodarczą oraz umożliwiają porównywanie różnych form wsparcia w dłuższej perspektywie. Model ten został pomyślany jako uzupełnienie istniejących metod ewaluacji, koncentrując się na rzeczywistych rezultatach, a nie wyłącznie na formalnych wskaźnikach realizacji.

Śniadanie eksperckie | źródło: Łukasiewicz – ITECH

Wnioski z prezentacji wskazują jednoznacznie na konieczność zmiany podejścia do polityki innowacyjnej – odejścia od koncentracji na poziomie wydatków na rzecz ich jakości i efektywności. W tym ujęciu „Kompas komercjalizacji” może stać się istotnym wsparciem w podejmowaniu decyzji strategicznych, pozwalając lepiej zrozumieć, w jaki sposób inwestycje w B+R przekładają się na realną konkurencyjność gospodarki.

– Dysponujemy coraz większymi środkami na badania i rozwój, ale bez nowej praktyki ich wykorzystania nie przełożą się one na trwałą przewagę konkurencyjną. Kluczowe jest to, by każda inwestycja w B+R prowadziła do realnego efektu rynkowego – produktu, usługi lub technologii, która znajduje odbiorcę – mówił w podsumowaniu prezentacji dr Michał Matlak, dyrektor Łukasiewicz – ITECH.

Local content i nowe podejście do innowacji

Trzecią częścią spotkania była dyskusja uczestników poświęcona wnioskom płynącym z obu raportów. W jej trakcie zwrócono uwagę na kluczowe bariery rozwoju innowacyjności w Polsce, w tym brak spójnej, długofalowej strategii powiązanej z potrzebami gospodarki, określającej również kluczowe wytyczne dla biznesu.

Podkreślano również niedopasowanie systemu finansowania, opartego głównie na dotacjach, przy ograniczonym wykorzystaniu instrumentów rynkowych. Biznes oczekuje większej liczby zleceń i zamówień publicznych, bo to dzięki nim może się rozwijać i inwestować w kolejne projekty. Zwrócono również uwagę na wyzwania strukturalne, takie jak niedobór kompetencji w obszarze komercjalizacji, szczególnie w ośrodkach uniwersyteckich oraz ograniczona zdolność firm do wdrażania innowacji, a niekiedy również mocno zachowawcze podejście do podejmowania ryzyka i nowych inwestycji u części przedsiębiorców.

Śniadanie eksperckie | źródło: Łukasiewicz – ITECH

W odpowiedzi na te wyzwania uczestnicy zwrócili szczególną uwagę na potrzebę wzmacniania „local content”, czyli szerszego wykorzystywania produktów i usług polskich firm oraz tworzenia warunków do ich faktycznego udziału w realizowanych projektach. Podkreślono, że kluczowe znaczenie ma budowanie trwałej pozycji krajowych przedsiębiorstw w łańcuchach wartości oraz zwiększanie ich udziału w tworzeniu innowacyjnych rozwiązań. Istotną kwestią jest również ochrona polskiej własności intelektualnej, również w innych formach niż patenty.

Śniadanie eksperckie było częścią cyklu regularnych spotkań organizowanych przez Łukasiewicz – ITECH Instytut Innowacji i Technologii, które gromadzą przedstawicieli nauki, biznesu, think tanków, NGO i sektora publicznego.

Kolejne spotkania będą poświęcone aktualnym wyzwaniom stojącym przed polską gospodarką, stanowiącym oś analiz prowadzonych w Łukasiewicz – ITECH, w szczególności w obszarach bezpieczeństwa i obronności, transformacji energetycznej oraz rozwoju technologii.

Łukasiewicz – ITECH Instytut Innowacji i Technologii to interdyscyplinarny instytut badawczo doradczy o charakterze think tanku, specjalizujący się w analizie polityk publicznych w obszarze bezpieczeństwa, transformacji energetycznej oraz ekosystemów innowacji. Instytut wspiera administrację publiczną, instytucje UE oraz partnerów międzynarodowych poprzez rzetelne analizy, foresight technologiczny, badania społeczne i rekomendacje oparte na dowodach, łącząc perspektywę naukową z praktycznym doradztwem strategicznym. Jest jedynym z 22 instytutów Sieci Badawczej Łukasiewicz.